Instrumenty smyczkowe – rodzaje

Skrzypce, altówka, wiolonczela, kontrabas – to najpopularniejsze instrumenty smyczkowe, z których korzystają muzycy na całym świecie. Instrumenty z tej grupy wyposażone są w smyczek, który służy do wprowadzania strun w wibracje. Sprawdźmy zatem, jakie są inne rodzaje instrumentów smyczkowych.

Czym są instrumenty smyczkowe?

Według klasyfikacji Hornbostela-Sachsa instrumenty smyczkowe należą do chordofonów. Jest to grupa instrumentów muzycznych, w których źródłem dźwięku jest odpowiednio napięta, drgająca struna. W tej samej grupie znajdują się instrumenty szarpane i uderzane. Instrumenty smyczkowe wyposażone są w podłużny przyrząd (smyczek), który składa się z drewnianego prętu (drzewca), włosia pochodzącego z końskiego ogona oraz śruby regulującej naciąg włosia. To właśnie za pomocą smyczka muzyk wprawia struny w drgania, co umożliwia wygenerowanie określonego dźwięku.

Instrumenty smyczkowe składają się z następujących elementów:

• pudła rezonansowego – jest to część odpowiadają za wzmocnienie dźwięku;
• szyjki/gryfu z podstrunnicą – jest to podłużny element chwytny wyposażony w stroiki, które służą do regulacji naciągu strun (stroiki znajdują się na główce);
• mostka – jest to część, która przenosi wibracje ze strun na pudło rezonansowe;
• strun – są to elastyczne nici stanowiące źródło dźwięku (zazwyczaj nylonowe lub stalowe).

Instrumenty smyczkowe akustyczne

Akustyczne instrumenty smyczkowe są zbudowane bardzo podobnie. Składają się z drewnianego korpusu, który stanowi pudło rezonansowe. Korpus tworzą lekko wypukłe płyty z bocznymi wycięciami w kształcie litery C i otworami rezonansowymi w kształcie litery f. Pomiędzy płytami znajdują się drewniane boczki. W górnej części korpus połączony jest z gryfem z podstrunnicą, nad którą rozpięte są cztery struny. Gryf zakończony jest ślimakowatą główką.

Skrzypce

Gabarytowo najmniejszy z instrumentów smyczkowych, który cechuje się jednocześnie najwyższym zestawem wysokości dźwięków (tzw. strój muzyczny). Struny skrzypiec strojone są w kwintach g, d¹, a¹, e². Podczas gry muzyk opiera skrzypce na ramieniu.

Altówka 

Większa od skrzypiec, pozwala uzyskać niższe, głębsze i łagodniejsze dźwięki. Struny stroi się kwintowo c, g, d¹, a¹. Altówkę trzyma się ją tak samo jak skrzypce, opierając korpus na ramieniu.

Wiolonczela

Instrument tenorowo-basowy, dwukrotnie większy od skrzypiec. Struny wiolonczeli strojone są w kwintach C G d a. Podczas gry instrument podparty jest na wysuwanej nóżce, a muzyk siedzi i obejmuje korpus kolanami.

Kontrabas

Największy instrument smyczkowy, stanowiący podstawę basową orkiestry. Ma zwężający się u góry korpus, co zapewnia lepszy dostęp do strun.  W odróżnieniu od mniejszych instrumentów smyczkowych strojony jest kwartowo E₁, A₁, D, G. Podczas gry kontrabasista stoi, a instrument postawiony jest na podłodze.

Instrumenty smyczkowe ludowe i tradycyjne

Podczas gdy instrumenty klasyczne są dobrze znane na całym świecie, instrumenty ludowe i tradycyjne są charakterystyczne dla danego kraju lub regionu. Wiele z nich zostało zapomnianych, inne nadal są w użyciu i stanowią ważny element kultury. 

Basy (basetla, basetnia)

Polski instrument ludowy o niskiej skali, podobny do wiolonczeli. Strój muzyczny basów różni się w zależności od liczby strun i regionu, przy czym występują basy 2-strunowe, 3-strunowe i 4-strunowe. Instrument był stosowany w kapelach wiejskich i góralskich (wyróżnia się basy podhalańskie), jednak obecnie zastępowany jest akordeonem.

Mazanki

Polski instrument ludowy, przypominający skrzypce. Instrument wyposażony jest w trzy struny, które są strojone kwintami: a¹, e², h². Mazanek używano podczas uroczystości weselnych wraz z kozłem ślubnym lub dudami.

Polskie skrzypce z duszą skrzydlatą

Skrzypce wykonane przez polskiego lutnika Antoniego Hybla w 1924 roku. Wyróżniają się asymetrycznym kształtem, tj. zwężonym jednym bokiem pudła rezonansowego (korpusu). Dzięki takiej budowie muzyk ma łatwiejszy dostęp do podstrunnicy podczas grania wysokich dźwięków.

Suka biłgorajska

Dawny polski instrument ludowy, kształtem i wielkością zbliżony do altówki. Wyróżnia się szerokim gryfem i dekoracyjną rozetą wyciętą w podstrunnicy. Może zawierać od 4 do 7 strun. Z gry na sukach biłgorajskich słynie uznana polska instrumentalistka Maria Pomianowska i zespół Arcus Poloniae.

Tamburyna

Bardzo wysoki (ok. 2 m) instrument basowy z jedną struną. W Polsce tamburyna przetrwała do pierwszej połowy XIX wieku, natomiast obecnie popularna jest m.in. na Węgrzech i na Półwyspie Bałkańskim.

Gęśle

Prosty instrument ludowy występujący w krajach słowiańskich, na Bałkanach i na Bliskim Wschodzie. W zależności od odmiany mają od 3 do 13 strun. W Polsce używano podhalańskiej wersji gęśli – złóbcoków, które wyszły z powszechnego użycia w XIX wieku.

Lijerica

Instrument smyczkowy w kształcie gruszki, wyposażony w trzy struny. Pochodzi z Dalmacji i chorwackich regionów Hercegowiny, używany głównie podczas zabaw tanecznych.

Nyckelharpa (avainviulu)

Tradycyjny instrument smyczkowy pochodzący z Półwyspu Skandynawskiego (głównie Szwecji i Finlandii). Może mieć od 4 do 6 strun.

Skrzypce Stroha

Instrument będący połączeniem skrzypiec i trąbki (inna nazwa tego instrumentu to skrzypotrąba), skonstruowany przez Niemca Johannesa Stroha. W odróżnieniu od tradycyjnych skrzypiec nie mają drewnianego pudła rezonansowego, a dźwięk jest wzmacniany przez rezonator i metalową czarę głosową o lejkowatym kształcie.

Sihu

Ludowy instrument smyczkowy pochodzący z Mongolii. Składa się z drewnianego pudła rezonansowego o okrągłym lub wielokątnym kształcie, powleczonego skórą węża lub zwierząt kopytnych.

Erhu

Dwustrunowy instrument smyczkowy wynaleziony w Chinach w VII wieku. W swojej ojczyźnie jest nadal bardzo popularny, gdzie stanowi podstawowy instrument orkiestr dętych i smyczkowych.

Igil

Tradycyjny instrument Republiki Tuwy (Federacja Rosyjska). Składa się z eliptycznego pudła rezonansowego z szyjką zakończoną wyrzeźbioną głową konia. Wizerunek zwierzęcia jest nieprzypadkowy, ponieważ brzmienie igil ma naśladować tętent końskich kopyt.

Imzad

Afrykańskie skrzypce wyposażone w jedną strunę i pudło rezonansowe o sferycznym kształcie. Z imzad korzystają wyłącznie kobiety, przy czym każdy instrument ma jedną właścicielkę.

Kemancze

Irański instrument używany w muzyce kurdyjskiej. Dawniej wyposażony w trzy jedwabne struny, a obecnie w cztery struny metalowe. Instrument ma długą szyjkę połączoną z pudłem rezonansowym, które zazwyczaj jest wykonane z tykwy lub drewna i powleczone skórą zwierząt kopytnych lub ryb.

Rebab

Instrument strunowy używany od północnej Afryki po Indonezję. W zależności od regionu pudło rezonansowego może być małe lub bardzo duże. Dźwięk uzyskiwany za pomocą rebab przypomina brzmienie ludzkiego głosu.

Sarangi

Instrument znany w całych Indiach, Nepalu i Pakistanie. Stosowany głównie w muzyce klasycznej, ale używany również podczas wystąpień tanecznych. Sarangi wyposażone jest w trzy struny główne oraz od kilkunastu do kilkudziesięciu strun burdunowych (struny przeznaczone do niskich dźwięków).

Morin chuur

Instrument mongolski wpisany na listę niematerialnego dziedzictwa UNESCO. Jest wyposażony w drewniane pudło rezonansowe i dwie struny. Główka ma kształt konia.

Instrumenty smyczkowe elektryczne

W tej grupie instrumentów nie występuje pudło rezonansowe, a korpus instrumentu jest zredukowany do minimum. Źródłem dźwięku nadal są struny, jednak za wzmocnienie brzmienia odpowiada przetwornik  i wzmacniacz elektroakustyczny, który przesyła dźwięk do głośników. Technika gry nie różni się od gry na instrumentach akustycznych. W przypadku skrzypiec elektrycznych dźwięk oscyluje pomiędzy brzmieniem skrzypiec a brzmieniem saksofonu, trąbki czy gitary elektrycznej. Z kolei kontrabas elektryczny wykazuje podobieństwo do gitary basowej bezprogowej.