Pierwsze instrumenty muzyczne miały zgoła inne przeznaczenie niż dzisiaj – służyły do odstraszania zwierząt, wykonywania rytuałów religijnych, porozumiewania się na odległość czy zagrzewania do walki. Dziś używa się ich do tworzenia muzyki, a także wyrażania uczuć i emocji. Jakie są grupy instrumentów muzycznych i czym się charakteryzują?

Czym są instrumenty muzyczne?

Instrumentem muzycznym możemy nazwać każde narzędzie, które wytwarza dźwięk i służy do wykonywania utworów muzycznych (ludzki głos również jest instrumentem). Każdy instrument emituje tony o właściwej sobie wysokości i barwie. Wytwarzanie dźwięku odbywa się różnymi metodami, kontrolowanymi przez człowieka. Instrumenty muzyczne mogą być wykonane z różnych materiałów: drewna, metalu, tworzyw sztucznych, a nawet skóry czy kości. W budowie instrumentu można wyróżnić trzy podstawowe elementy:

• wibrator – część emitująca drgania dźwiękowe (np. struna fortepianu, membrana w bębnie);
• incytator – element, który wprowadza wibrator w drgania (np. smyczek, młoteczek w fortepianie);
• rezonator – część wzmacniająca brzmienie instrumentu (np. pudło rezonansowe).

Naukowy podział instrumentów muzycznych według rodzaju źródła dźwięku (wibratora)

System klasyfikacji wprowadzony przez niemieckich muzykologów Hornbostela i Sachsa dzieli instrumenty muzyczne według rodzaju wibratora, czyli części wytwarzającej dźwięk.

Wyróżnia się tutaj:

• idiofony, w których źródłem dźwięku jest cały instrument lub jego zasadnicza część;
• membranofony, w których wibratorem jest napięta drgająca membrana;
• chordofony, w których za emisję dźwięku odpowiada napięta drgająca struna;
• aerofony, które emitują dźwięk dzięki wibracjom powietrza;
• elektrofony, w których wibratorem jest membrana głośnika, zaś incytatorem układ elektryczny.

Klasyfikacja instrumentów według incytatora

Wiemy już, czym są instrumenty muzyczne i jak są zbudowane. Dzięki temu wiemy również, że element wytwarzający dźwięk potrzebuje czegoś, co wprowadzi go w drgania. Poniżej prezentujemy dokładną klasyfikację według incytatora wraz z przykładami instrumentów.

Instrumenty dęte

Są to instrumenty, w których do wytworzenia wibracji potrzebne jest wdmuchanie powietrza (czyli zadęcie). Wśród instrumentów dętych wyróżniamy trzy podgrupy:

Instrumenty dęte drewniane

Instrumenty dęte drewniane w swojej budowie mają stroik, bądź krawędź, którą rozpraszany jest strumień powietrza.

• flet – instrument w postaci wąskiej rurki z otworami, który wymaga wdmuchiwania powietrza do ustnika i przykrywania otworów palcami;
• klarnet – podłużny instrument składający się z pięciu części (czary głosowej, korpusu górnego i dolnego, baryłki i ustnika), w którym otwory zamykane są klapkami;
• saksofon – metalowy instrument dęty zaliczany do drewnianych ze względu na drewniany stroik (incytator).

Instrumenty dęte blaszane

Instrumenty dęte blaszane w swojej budowie nie mają stroików. W całości wykonane są z metalu.

• trąbka – instrument składający się z metalowej rury giętej w pętlę, z jednej strony zakończony jest ustnikiem, a z drugiej lejkowatą czarą;
• puzon – instrument podobny do trąbki, jednak z prostą i dłuższą część środkową;
• tuba – największy instrument z tej grupy, składający się z długiej, mocno zwiniętej rury zakończonej ustnikiem i dużą czarą głosową w kształcie dzwonu.

Instrumenty miechowe (klawiszowe)

• akordeon – instrument, w którym dźwięk wydobywany jest przez złożony w harmonijkę miech, wyposażony również w klawisze i przyciski;
• organy – instrument wyposażony w klawisze oraz pedały (klawiaturę nożną); dźwięk wytwarzany jest przez piszczałki, przez które przepływa powietrze sprężone w miechach.

Instrumenty strunowe

Instrumenty strunowe smyczkowe

W tej grupie znajdują się instrumenty muzyczne strunowe wyposażone w smyczek, za pomocą którego muzyk wprawia strunę w drgania. Instrumenty smyczkowe składają się pudła rezonansowego zbudowanego z dwóch drewnianych płyt połączonych pofalowanymi boczkami. Na korpusie znajdują się głębokiego wycięcia w kształcie litery C oraz otwory rezonansowe w kształcie litery F. Do płyt przymocowana jest szyjka zakończona główką i komorą kołkową. Dźwięk wydobywa się z czterech drgających strun, które napinane są za pomocą kołków.

 Można tutaj wyróżnić takie instrumenty jak:

• skrzypce – najmniejszy z grupy instrumentów smyczkowych, który pozwala osiągać najwyższe i najbardziej przenikliwe dźwięki;
• altówka – instrument większy od skrzypiec, charakteryzujący się niższym i łagodniejszym dźwiękiem;
• wiolonczela – instrument tenorowo-basowy, dwa razy dłuższy od skrzypiec; z uwagi na wielkość muzyk gra na siedząco;
• kontrabas – największy instrument z grupy smyczkowych; podczas występów solowych muzyk zazwyczaj gra na stojąco, zaś w orkiestrze na siedząco.

Instrumenty strunowe szarpane

Jeśli chodzi o podział instrumentów muzycznych strunowych, można tutaj wyodrębnić instrumenty: smyczkowe, szarpane i uderzane. W przypadku instrumentów z drugiej grupy muzyk wydobywa dźwięk ze strun za pomocą palców, paznokci lub prostego przyrządu zwanego plektronem. Przykładem instrumentu szarpanego jest:

• gitara – instrument składający się pudła rezonansowego w kształcie gruszki, połączonego z gryfem i podstrunnicą, może mieć od 4 do 12 strun (najczęściej 6);
• harfa – instrument w kształcie zbliżonym do odwróconego trójkąta, składa się z 46 lub 47 strun, które szarpie się palcami;
• mandolina/banjo – instrument składający się z okrągłego pudła rezonansowego i gryfu, nad którym rozpiętych jest od 4 do 9 strun; do grania używa się plektronu.

Instrumenty strunowe uderzane

W ostatniej grupie instrumentów strunowych dźwięk generowany jest przez uderzenie w struny. Instrumenty też często wyposażone są w rezonator (część wzmacniająca dźwięk).

Instrumenty muzyczne uderzane to m.in.:

• fortepian – duży instrument wyposażony w pudło rezonansowe i klawisze, które po naciśnięciu powodują uderzenie młoteczka w strunę;
• pianino – instrument podobny do fortepianu, jednak ze względu na pewne ograniczenia związane z repetycją (powtarzaniem tego samego dźwięku) bardziej nadaje się do ćwiczeń niż do koncertów;
• cymbały – instrument wyposażony w metalowe klawisze uderzane dwoma pałeczkami.

Instrumenty perkusyjne (uderzane)

W instrumentach perkusyjnych wibratorem jest cały instrument lub napięta membrana, zaś wydobycie dźwięku wymaga uderzenia w odpowiedni element instrumentu. Dzielimy je na melodyczne lub niemelodyczne. Do pierwszej grupy zaliczamy instrumenty, które umożliwiają granie melodii (np. ksylofon i dzwonki). W takim razie czym są instrumenty muzyczne niemelodyczne? Chodzi o instrumenty, za pomocą których można jedynie wybijać rytm (nie można grać melodii). W tej grupie znajdują się m.in. bęben i tamburyn.

Instrumenty muzyczne perkusyjne:

• bębny – składają się z pudła rezonansowego w kształcie walca i membran(y); wydobycie dźwięku odbywa się przez pocieranie lub uderzanie membrany za pomocą dłoni, palców, pałek lub szczotek;
• talerze – składają się z cienkich okrągłych tarcz; muzyk może trzymać talerze w ręce i uderzać nimi o siebie, zaś talerze umieszczone na statywie trąca się pałeczkami;
• ksylofon i marimba – instrumenty, w których uderza się pałeczkami o drewniane sztabki;
• tamburyn – instrument, który składa się z okrągłej ramki wyposażonej w metalowe talerzyki.

Podział instrumentów muzycznych według konstrukcji

Instrumenty muzyczne można podzielić również ze względu na budowę. Wyróżniamy tutaj instrumenty szyjkowe, wyposażone w korpus i gryf, nad którym rozpięte są struny (np. gitara, skrzypce). Z kolei w instrumentach bezszyjkowych gryf nie występuje, a z jednej struny można otrzymać tylko jeden dźwięk (np. fortepian, harfa). Mamy również instrumenty klawiszowe, w których dźwięki wydobywa się za pomocą klawiszy (np. fortepian, organy). Dawniej istniały również instrumenty mechaniczne, które były wyposażone w mechanizm umożliwiający odtwarzanie zapisanej muzyki (np. katarynka, pozytywka).