Instrumenty dęte – rodzaje

W instrumentach dętych do wyemitowania dźwięku niezbędny jest ruch powietrza wewnątrz instrumentu. Żeby wprowadzić słup powietrza w drgania, muzyk musi zadąć w ustnik lub poruszać miechem (ewentualnie innym narzędziem sprężającym powietrze). Do grupy instrumentów dętych zaliczamy m.in. flety, trąbkę i akordeon. 

Czym są instrumenty dęte?

Instrumenty dęte to instrumenty, w których dźwięk wydobywany jest poprzez zadęcie, czyli silny ruch powietrza. Muzyk wykorzystuje różne techniki, aby wywołać wibracje słupa powietrza znajdującego się wewnątrz instrumentu. Służy do tego tzw. stroik, za pomocą którego można panować nad barwą dźwięku i zmianą artykulacji. Im krótsza wysokość słupa powietrza w instrumencie, tym wyższy dźwięk można uzyskać (i na odwrót – wydłużenie słupa powietrza powoduje obniżenie maksymalnej wysokości dźwięku). Co ciekawe, najdoskonalszym instrumentem dętym jest… ludzki głos. 

Podział instrumentów dętych

System klasyfikacji instrumentów dętych różnicuje instrumenty według części, która wzbudza wibrację. Można tutaj wyróżnić trzy grupy instrumentów:

• instrumenty dęte drewniane;
• instrumenty dęte blaszane;
• instrumenty dęte miechowe lub klawiszowe.

Instrumenty dęte drewniane

Wbrew pozorom w grupie instrumentów drewnianych nie znajdują się instrumenty wykonane z drewna. Wręcz przeciwnie – mogą to być instrumenty z tworzywa sztucznego lub metalowe, jak np. saksofon czy flet. Jednak instrumenty te wyposażone są w drewniany stroik, który wprowadza powietrze w drgania. Muzyk panuje nad wysokością dźwięku poprzez zamykanie otworów znajdujących się w korpusie instrumentu. Otwory zamyka się opuszkami palców lub za pomocą klapek. 

Wśród instrumentów dętych drewnianych można wyróżnić:

• instrumenty jednostroikowe, które są wyposażone w pojedynczy stroik znajdujący się w ustniku (wibracje tworzą się przez wdmuchiwanie powietrza w szczelinę pomiędzy ustnikiem a stroikiem);
• instrumenty dwustroikowe, w których stroik składa się z dwóch listków wykonanych z drewna lub trzciny (wibracje tworzą się, gdy powietrze przepływa przez płatki);
• instrumenty z tzw. „wargą”, w których stroik jest lekko zagłębiony w instrumencie i przez to niewidoczny.  

Do grupy instrumentów dętych drewnianych zaliczamy m.in.:

• flet prosty – instrument w kształcie wąskiej rurki, w którym powietrze wpływa przez ustnik, a następnie rozdziela się na dwa strumienie (jeden wylatuje przez główny otwór, a drugi przez otwory nawiercone w górnej części rurki);
• flet poprzeczny – flet wykonany zazwyczaj z metalu (rzadziej drewna), w którym muzyk dmucha w otwór w płytce ustnikowej i steruje przepływem powietrza za pomocą klapek zakrywających otwory wywiercone w korpusie;
• flet piccolo – niewielki flet poprzeczny, który zapewnia wysokie i przenikliwe brzmienie;
• obój – instrument w kształcie podłużnej rurki zakończonej stożkowatym otworem, z otworami wywierconymi na całej długości korpusu (otwory zamykane klapkami);
• klarnet – instrument składający się z pięciu części (ustnika, baryłki, korpusu dolnego, korpusu górnego, lejkowatej czary głosowej), wyposażony w mechanizm klapowy, w przypadku klarnetu basowego oba końce (część ustnikowa i czara głosowa) są wygięte;
• fagot – instrument dwustroikowy, który składa się z sześciu części (stroika, esu, skrzydła, stopy, rury basowej i czary basowej) tworzących podłużny kanał o długości 2,4 m;
• kontrafagot – instrument składający się podłużnej, czterokrotnie złożonej rury o długości prawie 5 metrów, wyposażony w otwory zamykane klapkami;
• saksofon – instrument z metalowym korpusem i drewnianym stroikiem, w którym oba końca są wygięte (czara głosowa ma rozszerzający się, lejkowaty kształt);
• rożek angielski – instrument podobny do oboju i fagotu, z charakterystyczną czarą głosową o gruszkowatym kształcie;
• dudy – instrument składający się z jedno- lub dwustroikowej piszczałki z otworami bocznymi, worka i długiej rurki służącej do wdmuchiwania powietrza. 

Instrumenty dęte blaszane

W instrumentach dętych powietrze w instrumencie wprawiane jest w ruch za pomocą ust, które przyciska się do ustnika. Zwykle cały instrument (wraz z ustnikiem) wykonany jest z metalu. 

Do tej grupy instrumentów należą m.in.:

• trąbka – instrument składający się z metalowej rury zagiętej w pętlę i zakończonej czarą głosową w kształcie dzwonu, w którym dźwięk kontrolowany jest przez przełączanie odcinków rurki za pomocą wentyli;
• róg (waltornia) – instrument w formie rury wygiętej w kształt okrągłej pętli, zakończonej lejkowatą czarą głosową;
• trąbka sygnałowa – instrument podobny do rogu, lecz znacznie prostszy w budowie; stosowany głównie do wygrywania sygnałów w harcerstwie, myślistwie i rekonstrukcjach historycznych;
• puzon – instrument przypominający wydłużoną trąbkę, w którym długość rury i tym samym brzmienie dźwięku reguluje się za pomocą suwaka;
• tuba – największy instrument z tej grupy, składający się z wielokrotnie zwiniętej rury zakończonej dużą, rozszerzającą się czarą głosową;
• kornet – instrument podobny do trąbki, mniejszy gabarytowo, lecz o większych możliwościach technicznych;
• helikon – rodzaj tuby, stosowany głównie w orkiestrach dętych i marszowych;
• suzafon – rodzaj helikonu wyposażony w wielką czarę głosową, która podczas grania znajduje się nad głową muzyka.

Instrumenty dęte miechowe (klawiszowe)

W tej grupie znajdują się instrumenty, w których ruch powietrza inicjowany jest za pomocą urządzenia sprężającego (zazwyczaj miecha). Muzyk korzysta również z klawiszy, które umożliwiają sterowanie przepływem powietrza. 

Instrumenty dęte klawiszowe to m.in.:

• organy – duży instrument używany głównie w kościołach, wyposażony w liczne piszczałki, przez które przepływa powietrze sprężone w miechach lub dmuchawach elektrycznych; kontrolowanie dźwięku odbywa się za pomocą klawiszy, pedału i przycisków. 
• akordeon – instrument wyposażony w miech złożony w harmonijkę, klawiaturę z klawiszami i przyciski; w którym wydobycie dźwięku odbywa się przez ręczne naciąganie i rozkładanie miecha;
• bandoneon – instrument wyposażony w miech i przyciski; podobny do akordeonu, lecz bez klawiszy, mniejszy i o innym kształcie (akordeon ma prostokątny przekrój, zaś bandoneon kwadratowy);
• harmonijka ustna – mały instrument z metalu, w którym dźwięk wydobywany jest przez dmuchanie w szczeliny znajdujące się na całej długości bocznej części;
• harmonijka klawiszowa (melodyka) – instrument o barwie dźwięku zbliżonej do harmonijki ustnej, który wymaga od muzyka dmuchania w ustnik i naciskania klawiszy znajdujących się na korpusie instrumentu. 

Instrumenty dęte – najstarsze z instrumentów

Pierwsze instrumenty dęte pojawiły się już w czasach prehistorycznych. Na początku były to bardzo prymitywne formy, które służyły do wzmacniania ludzkiego głosu, np. w celu odstraszenia dzikich zwierząt czy porozumiewania się na dalekie odległości. Używano między innymi złożonych dłoni, wydrążonych patyków, bambusowych rurek, muszli, zwierzęcych rogów i kości zwierzęcych. Z kolei w starożytnym Egipcie korzystano z długich trąb wykonanych ze srebra i brązu. Najstarszym odkrytym dotąd instrumentem świata jest flet znaleziony w południowych Niemczech. Wiek znaleziska szacuje się na ok. 35 000 lat.